АБАЙ МЫРЗАХМЕТОВ АТЫНДАҒЫ КӨКШЕТАУ УНИВЕРСИТЕТІ ЖАНЫНДАҒЫ КӨКШЕТАУ ЖОҒАРЫ КОЛЛЕДЖ МЕКЕМЕСІ
УЧРЕЖДЕНИЕ КОКШЕТАУСКИЙ ВЫСШИЙ КОЛЛЕДЖ ПРИ КОКШЕТАУСКОМ УНИВЕРСИТЕТЕ ИМЕНИ АБАЯ МЫРЗАХМЕТОВА

Жаза тағайындаудың жалпы негіздері

Жазадегеніміз – соттыңүкімібойыншадайындалғанмемлекеттікмәжбүрлеушарасы. ЖазақылмысжасауғакінәлідептанылғанадамғақолданыладыжәнеҚылмыстықКодексте  көзделгендейадамдықұқықтары мен бостандықтарынанайырунемесеолардышектеуболыптабылады. Оны қылмысжасағанадамғамемлекеттікерекше орган – сот ғанаүкімнегізіндеқолданаалады.
Қылмыс пен жаза - өзаратығызбайланыстықұқықтықтүсінік.   Мемлекеттікмәжбүрлеушарасыретіндежаза тек қылмысүшін қолданылады. Жазағатәнерекшелік – міндеттітүрдежазалаудыңболуы. Жазалаудегеніміз – жазаныңмәжбүрлеу, зорлаусипаты. Оларкүшкөрсету, моральдық, материалдық жәнебасқадайықпалетуарқылыжүзегеасырылады. Тағайындалған жазаның ауыр-жеңілдігіжасалынғанқылмыстыңсипатынажәнеқаншалықтыауырекендігіне, айыпкердіңжекебасынажәнебасқамән-жайларғабайланысты.
Әрбірмемлекеттікмәжбүрлеушарасыныңөзміндеті, өзінетәнмақсатыболады. Жазаныңмақсаты - жазатағайындау, оны қолданужәнеіскеасыруарқылымемлекетқолжеткізугеұмтылатынәлеуметтікнәтиже. Жазаныңмақсаты ҚК-тің 38 бабындабылайкөрсетілген: «Жазаәлеуметтікәділеттіліктіқалпынакелтіру, сондай-ақсотталғанадамды түзеу және сотталған адамның да, басқа адамдардың да жаңақылмыстаржасауынансақтандырумақсатындақолданылады».
Яғни жазаның мақсаты:
а) әлеуметтікәділеттіліктіқалпынакелтіру;
б) сотталғандытүзеу;
в) сотталғантарапынанжаңақылмыстыңжасалуынболдырмау (арнайы, жекесақтандырудың мақсаты);
г) басқаадамдартарапынанқылмыстыболдырмау (жалпысақтандырудыңмақсаты).Жазатағайындалған әрбір жағдайда осы мақсаттарбіргеқарастырылуытиіс.
Айыпкергежазатағайындағанда сот тек жәбіршеккенадамғағанаемес, жалпықоғамғақатыстыәлеуметтікәділеттіліктібіршамаболса да қалпынакелтіругеєректжасауғатиіс.Жалпы жазаның барлық түрлері үштопқабөлінеді: негізгі, қосымшажәнебалама, яғниоларнегізгіболып та, қосымшаболып та қолданылаалады. (ҚК-тің 39 бабы).
Жазаныңнегізгітүрлеріне тек өзіншебөлектағайындалатынжазаларжатады, оларменбасқалардытолықтыруғаболмайды. ҚК-тің 39 бабынасәйкес, жазаныңмұндайнегізгітүрлерінемыналаржатады: қоғамдықжұмыстарғатарту; әскериқызметбойыншашектеу; бас бостандығыншектеу; қамау; тәртіптік әскери бөлімде ұстау; бас бостандығынанайыру; өлімжазасы.
Қосымшажаза – негізгіжазаменсалыстырғандақосалқысипаттағыжаза, ол тек негізгіжазанықолданужазалаудағымақсаттықамтамасызетеалмайтынжағдайда  қолданылады.
Жазаныңекітүріғанақосымшажазаларғажатады: арнаулы, єскеринемесеқұрметтіатақтан, сыныптықшеннен, дипломатиялықдєрежеден, біліктіліксыныбынанжәнемемлекттікнаградаларданайыружәнемүліктітәркілеу.
Баламажазаларқатарынаайыппұлсалу жәнебелгілібірлауазымдыатқарунемесебелгілібірқызметпенайналысуқұқығынанайыружатады, яғнибұлжазаларды тек өзіншеғана қолданбай, ҚР ҚК-нің 40,41-баптарында көрсетілгенжағдайларда, олардыжазаныңбасқатүрлерімен де біргеқолдануғаболады.Жаза – мемлекетқолындағымаңыздықұрал, оларқылымемлекетадамды, оның құқын, бостандығын, заңдымүддесін, меншіктіұйымдардыңқұқықтары мен заңды мүдделерін, қоғамдық тәртіпті жәнеқауіпсіздікті, қоршағанортаны, конституциялыққұрылысты, еліміздің аумақтық бүтіндігін, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатынмүдделерін, адамзаттыңбейбітөмірі мен қауіпсіздігін қылмыстық қастандықтан қорғайды. Олқылмыстықжауаптылықтыжүзегеасырудыңбастыформасыжәнеқылмыскерліктіңалдыналушараларыныңбіріболыптабылады.  

Жазатағайындау — жасалғанқылмыстаайыптыдептанылғанадамғаайыптауүкіміншығарардақылмыстықықпалжасаудыңнақтышарасынсоттыңтаңдауы. 
Жазатағайындауқылмыстықзаңдықолданубарысындағыеңжауаптыжәнемаңыздысатыболыптабылады. Өйткені, жазатағайындау, оны жүзегеасырусотталғанадамдытүзеуге, әлеуметтікәділеттіліктіқалпынакелтіруге, қылмыстыңалдыналуғаықпалетеді. 

Сот айыпкердің қоғамға қауіптілікдәрежесініңжоғарынемесетөменекендігінкөрсететін оның әлеуметтікқасиеттерінашуғатиіс. Жазатағайындағанкезде сот сотталушыныңмынадайәлеуметтікерекшеліктерінескеругетиіс: еңбекміндеттемелерінорындауғакөзқарасын, нормативтікміндеттеулер мен этикалықережелердісақтауын, тұрмыстағымінез-құлқын, т.б.
Айыпкердіңжекебасынсипаттайтынмән-жайлардыжазатағайындаукезіндеескермеужазаныңнемқұрайдытағайындалуынажолбереді.
Жазатағайындаудыңбастынегіздерінеістіңжауаптылық пен жазаныауырлататынжәнежеңілдететінмән-жайларынесепкеалужөніндегізаңталабыжатады.
ҚР ҚК-нің 53, 54-баптарында көзделгенбұлмән-жайлардыайыпкержасағанқылмыстыңсипаттамасына да, оныңөзжекебасыныңсипаттамасына да жатқызуғаболады, олар сот тағайындайтын жазаның түрі мен мөлшерінеықпалжасайалады.

Қылмыстықкодекстің 53 бабынасәйкес, Мыналарқылмыстықжауаптылық пен жазаныжеңiлдететiнмән-жайлардептанылады:

      1) мән-жайлардыңкездейсоқтоғысуысалдарынаналғашретқылмыстықтерісқылық не алғашретоншаауыремеснемесеауырлығыорташақылмысжасау;

      2) кінәліадамныңкәмелеткетолмауы;

      3) жүктілік;

      4) кінәліадамныңжасбалаларыныңболуы;

      5) медициналықнемесеөзге де көмектікөрсетусалдарынақарамастан, қылмыстыққұқықбұзушылықжасағаннанкейiнжәбірленушігетiкелейосындай көмек көрсету;

      6) қылмыстыққұқықбұзушылықсалдарынанкелтiрiлгенмүлiктiкзалалдыеріктітүрдеөтеу, қылмыстыққұқықбұзушылықпенкелтірілгенморальдықжәнеөзге де зиянныңорнынтолтыру;

      7) жекебасындағы, отбасылықнемесеөзге де ауырмән-жайлардыңтоғысуысалдарынан не жаныашығандықуәжіменқылмыстыққұқықбұзушылықжасау;

      8) күштепнемесепсихикалықмәжбүрлеусалдарынан не материалдық, қызметтiкнемесеөзге де тәуелдiлiгiне қарай қылмыстыққұқықбұзушылықжасау;

      9) қажеттi қорғаныстың, аса қажеттiлiктің, құқықбұзушылықжасағанадамдыұстапалудың, негіздітәуекелдің, бұйрықтынемесеөкiмдiорындаудыңқұқыққасыйымдылықшарттарынбұзукезінде, жедел-іздестіру, қарсыбарлауіс-шараларыннемесежасырынтергеуіс-қимылдарынжүзегеасырукезіндеқылмыстыққұқықбұзушылықжасау;

      10) жәбiрленушiнiң қылмыстық құқық бұзушылыққа түрткi болғанзаңғақайшынемесебейморальдықмінез-құлқы;

      11) шынниетпенөкiну, айыбынмойындапкелу, қылмыстыққұқық бұзушылықты ашуға, қылмыстық құқық бұзушылықтыңбасқа да сыбайласқатысушыларынәшкерелеугежәне қылмыстық құқық бұзушылық нәтижесiндеалынғанмүлiктiіздестіругебелсендітүрдеықпалету.


Жеңілдететінмән-жайлардыңболуыжасалғанқылмыстың, не қылмыскердіңжекебасыныңқауіптілігіназайтады, басқадай барлық теңжағдайлардажеңілдеужазатағайындауғамүмкіндікбереді.

Мыналарқылмыстықжауаптылық пен жазаныауырлататынмән-жайлардептанылады:

      1) қылмыстыққұқықбұзушылықтардыңбірнешеретжасалуы, қылмыстардың қайталануы, қылмыстардың қауіпті қайталануы;

      2) қылмыстық құқықбұзушылықарқылыауырзардаптаркелтiру;

      3) қылмыстыққұқықбұзушылықтыадамдартобының, алдын ала сөзбайласуарқылыадамдартобыныңжасауы, қылмыстық топ құрамындажасау;

      4) қылмыстық құқық бұзушылықжасағандаайрықшабелсендiрөлатқару;

      5) кінәлі адамғапсихикасыныңбұзылуыныңауыртүрiнензардапшегетiнiкөрінеубелгiлiадамдарды не қылмыстықжауаптылықжасынатолмағанадамдардықылмыстыққұқықбұзушылықжасауғатарту;

      6) ұлттық, нәсiлдiкжәнедiниөшпендiлiкнемесеараздықуәжібойынша, басқаадамдардыңқұқыққасыйымдыәрекеттеріүшiнкекалу, сондай-ақбасқақылмыстыққұқықбұзушылықтыжасырунемесе оны жасауды оңайлату мақсатында қылмыстыққұқықбұзушылықжасау;

      7) кінәлі адамғажүктiлiкжағдайдаекенікөрінеубелгiлiәйелгеқатысты, сондай-ақжасбалаға, басқа да қорғансызнемеседәрменсiзадамға не кінәлі адамға тәуелдi адамға қатысты қылмыстыққұқықбұзушылықжасау;

      8) адамның өзiнiңқызметтiк, кәсiптікнемесеқоғамдықборышынорындауынабайланысты осы адамғанемесе оның жақындарына қатысты қылмыстыққұқықбұзушылықжасау;

      9) аса қатыгездiкпен, садизммен, қорлаумен, сондай-ақжәбiрленушiнi қинаумен қылмыстыққұқықбұзушылықжасау;

      10) қару, оқ-дәрiлер, жарылғышзаттар, жарылыснемесеолардыимитациялайтынқұрылғылар, арнайыдайындалған техникалық құралдар, тез тұтанатын жәнежанғышсұйықтықтар, улыжәнерадиоактивтiзаттар, дәрiлiк және өзге де химиялық-фармакологиялықпрепараттарпайдаланып, сондай-ақкүштепнемесепсихикалықмәжбүрлеудіқолданып не жалпықауiптiтәсілменқылмыстыққұқықбұзушылықжасау;

      11) төтеншежағдай, төтеншеахуалкезінде, сондай-ақжаппайтәртiпсіздіктербарысындақылмыстыққұқықбұзушылықжасау;

      12) алкогольден, есiрткiденнемесеуытқұмарлықтан масаң күйде қылмыстыққұқықбұзушылықжасау. Сот қылмыстыққұқықбұзушылықтыңсипатынақарайбұлмән-жайдыауырлататынмән-жайдептанымауға құқылы;

      13) адамныңөзiбергенсертіннемесекәсiбиантынбұзаотырып, қылмыстыққұқықбұзушылықжасауы;

      14) кінәлі адамғаоныңқызметбабынанемесешартқақарайкөрсетiлгенсенiмдiпайдаланыпқылмыстыққұқықбұзушылықжасау;

      15) билікөкiлiнiңнысандыкиiмiннемесеқұжаттарынпайдаланыпқылмыстыққұқықбұзушылықжасау;

      16) құқыққорғаунемесеарнаулымемлекеттік орган қызметкерінің, судьяныңөзініңқызметбабынпайдаланыпқылмыстыққұқықбұзушылықжасауы.


Ауырлататынмән-жайлар, ондайларболмағанжағдайларғақарағанда, ауырырақжазатағайындауғасебепболады.
Заңдакөрсетілгенауырлататынжәнежеңілдететінмән-жайлардыесепкеалусоттыңқұқығыемес, міндеті. Сондықтан да, жазатағайындағанкездеістегіауырлататынжәнежеңілдететінмән-жайларғаназар   аудармаған      соттар   заңда   көзделгенміндеттерінбұзады. Егер сот ауырлататынжәнежеңілдететінмән-жайлардыжазатағайындағанкездеескеріп, оны үкімдекөрсетсе, сотталғанадамүшін де, сот мәжілісіне қатысқандар үшін де үкімдәлелдіболыпкөрінеді, үкімніңжазатағайындауғақатыстыбөлігібойыншазаңдылықтыңсақталғанынтексеруде жоғары тұрған сот сатысының қызметін жеңілдетеді.

Автор:Бопашева Айнаш

Страница создана: 28.05.2019 12:27
Страница обновлена: 28.05.2019 12:27

Список организаций
Текст